۱۴۰۵ تیر ۱۵, دوشنبه

احیای خیالی‌نگاری و بازسازی فرهنگ؛ خیمه‌ای که در تابستان وداع شکل گرفت

احیای خیالی‌نگاری و بازسازی فرهنگ؛ خیمه‌ای که در تابستان وداع شکل گرفت

احیای خیالی‌نگاری و بازسازی فرهنگ؛ خیمه‌ای که در تابستان وداع شکل گرفت

هنر عاشورایی در فرهنگ ایرانی، نقطه اتصال هنر مردمی و هنر رسمی و کلاسیک است. آثار هنری ادبی منظوم در قالب اشعار سوگ، نسخه های تعزیه و منظومه های مذهبی و غزل‌های عاشورایی، نگاره‌های ایرانی از عهد صفوی به این‌سو که در نقاشی ایرانی فصل مهمی را به خود اختصاص داده و نیز نغمات گوناگون از تعزیه گرفته تا نوحه‌ها و سوگ‌سرودهای شاعران و آهنگسازان در چند قرن، فرهنگی با نام فرهنگ عاشورایی را با تأثیرگذاری وسیع در زیست انسان ایرانی، صورت‌بندی کرده است. ادبیات منظوم ایران از همان سده‌های نخست اسلامی، به شهادت حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام ادای دین کرده و در سوگ او اشعاری را سرودند اما از زمانه صفوی است که سوگ سرودهای حضرت امام حسین علیه السلام به گونه‌ای محترم در شعر فارسی بدل می‌شود.

نقاشان ایرانی در همان دوره، در دیوارها و نگاره‌های اختصاصی خود و پرده‌نگاری‌ها تصاویر متعددی از رخداد کربلا را برگرفته از مقتل‌ها نقاشی می‌کردند و پس از نگارش کتاب «روضه الشهدا» به قلم حسین واعظ کاشفی، ریشه و اساس روضه‌خوانی و نقاشی‌های خیالی‌نگاری از واقعه عاشورا سر و شکل گرفت.

هنر عاشورایی در همه این دوره‌ها صرفا نمی‌خواست که راوی یک واقعه باشد، بلکه بستر بیان اعتقادات درونی واقعه و مبارزه و ظلم ستیزی حضرت بود. مردم ایران نشستن پای نقل و پرده‌خوانی مرشد را با پرده‌هایی که زیبایی‌شناسی ویژه خود را داشت و بعدها مرشدها در قهوه‌خانه‌ها با نقاشی‌های روی دیوار آن قصه‌ها را نقل می‌کردند، عزاداری خود را بر شهادت حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام ادامه می‌دادند؛ همان‌گونه که امروز نیز تماشای تعزیه یا تئاتری از داستان عاشورا استمرار سوگواری برای تماشاگران است. حتی تماشای یک پرده از فرق شکافته یاران حضرت و دست بریده حضرت ابوالفضل علیه السلام نیز همان کارکرد عزاداری را دارد.

قهوه‌خانه‌ها از عهد صفوی مرکز مهم ارتباط در حوزه عمومی جامعه ایران بوده است. قدرت ارتباطی و کارکرد اجتماعی قهوه‌خانه‌ها در دوره قاجار تقویت شد. قهوه‌خانه‌های شهری، روستایی و بین شهری، با دیوارهای‌ نقوش به نقاشی های حماسی و مذهبی، پیوندی میان پهلوانان، اسطوره‌ها و مقدسان مذهبی بود. نقال و مرشد هم در قهوه‌خانه جایگاهی ارجمند داشت که قدرت ارتباطی او به واسطه نقاشی‌ها تکمیل می‌شد. نقاشی قهوه‌خانه‌ای و کار نقال و مرشد و محل نشست و برخاست اهالی محل و یا استراحت مسافران و اسکان آنها قهوه‌خانه را به یک مکان رسانه در تاریخ و فرهنگ عامه ما بدل کرده بود. از این رو قهوه‌خانه محل ارائه پدیده‌های هنری فرهنگ عامه محسوب می‌شد. از این رو نقاش قهوه‌خانه‌ای که عموماً نقاشی مکتب ندیده بود و قلم زدن را خود آموخته بود و در نهایت پیش پدر یا استاد خود که او هم همین کار را می‌کرد و سینه به سینه آموخته بود، هرگز به دنبال نقاشی حرفه‌ای به معنای مرسوم آن نبوده و او نیز به مانند اسلاف خود، نقش‌ها را با دل می‌زد نه با تکنیک و مهارت‌های نقاشانه. او باید در نقاشی خود، پیامش را با صراحت بیان می کرد و از هرگونه پیچیدگی و ابهام و ایهام پرهیز می‌کرد و شخصیت‌ها را طوری قلم می‌زد که مخاطبش او را می‌شناخت.

0 Comments: